قسم اوّل است ، و ظاهر است كه حاصل نمىتواند شد مگر بر سبيل تدريج و به حسب تعاقب استعدادات و توارد انفعالات . و امّا آنكه نسبت صميّه ادلّ بر قدرت و أعلى در ايجاد است ، مسلّم نيست ، بلكه نسبت عدديّه اشرف است ، چنان كه صناعت موسيقى كه حاكم است به آنكه نسبت تأليفيّهء عدديّه اشرف از غير آن است دلالت بر اين مىكند و ترجيح نسبت صميّه در شرف بر عدديّه مثل آن است كه كسى بگويد كه نغمات غير منتظمه و اشعار غير موزونه اعلى در قدرت و ادلّ بر كمال صانع است ، زيرا كه منحصر نيست ، و منتظمات و موزونات منحصرناند . و براى [ 266 ] رموز قرآنيّه محامل و تأويلات ديگر هست . و اللّه أعلم بحقائق الأسرار و رموز آياته . « 1 » فصل يازدهم در ذكر احوال كرات واقعه در ضمن فلك محدّد شيخ رئيس در شفا مىگويد كه : « حس دالّ است بر آنكه جسم محدّد متضمّن أجرامى است كه با آن مخالفند در نسبت به رؤيت ، زيرا كه عامّهء آن جسم شفّاف است و نور بصر در آن نفوذ مىكند ، و در آن اجسامى هست كه لذاتها مضىءاند ، مانند شمس و قمر و كواكب . و بعضى در ترتيب بالاى بعضى ديگر واقع‌اند ، به اعتبار آنكه مشاهد مىگردد كه بعضى كاسف بعضى ديگرند ، و در بعضى اختلاف منظر هست ، و در بعضى نيست ، چنان كه صناعت رصد به آن شهادت مىدهد . و مىبينيم طائفه‌اى از كواكب را كه در حركات خاصّه حافظ وضع نسبت به يكديگر نيز هستند ، و بعضى ديگر را مىبينيم كه آن وضع را حفظ نمىكنند . و مىيابيم اينها را كه گاهى از مشرق به مغرب حركت مىكنند و گاهى از مغرب به مشرق ، و از اين متحقّق مىگردد كه در آنجا حركات مختلفه هست . پس به اين اعتبار معلوم مىشود كه اجرام كواكب غير اجرام افلاكى است كه حامل كواكب‌اند ، و لا محاله بايد كه كواكب از جنس جوهر مبدع باشند ، زيرا كه متكوّن [ ها ] در خلل اجسام غير متكوّن داخل نمىتوانند شد ، پس بسيط خواهند بود ، زيرا كه مركّب [ ها ] غير متكوّنات نمىباشد ، پس اشكال آنها كرى خواهد بود .

--> ( 1 ) . صدر الدين شيرازى ، شرح الهداية الأثيرية ، صص 155 - 159 .